پيشگفتار باستان‌شناسى شمال ايران براى باستان‌شناسى سفرهاى ذو القرنين و سد يأجوج و مأجوج در قرآن بايد همگام با باستان شناسان سفرى به مناطق شمالى ايران ، در دو طرف درياى خزر به كاوش پرداخت . جمهورى تركمنستان در آسياى مركزى ، نزديك‌ترين كشور به ايران است . اغلب تمدنهاى كهن محوطه‌ها و تپه‌هاى باستانى حاشيهء جنوبى قراقوم ، در نزديكى خاك ايران كنونى قرار دارد . نخستين پايتخت شاهان اشكانى نيز در آنجا قرار دارد . از مناطق باستانى ديگر تركمنستان ، دو تپه در نزديكى روستاى آنائو ، در 12 كيلومترى جنوب شرقى عشق‌آباد و نماز گاتپه و قره‌تپه است كه حاوى نشانه‌هايى از فرهنگهاى عصر كشاورزى تا ادوار مس و مفرغ است . بوكينش « 1 » در نمازگاتپه كاوش را آغاز كرد ، سپس مارشچنكو « 2 » در دهه 1309 ش ، آن را ادامه داد . يكى از مناطق محتمل سد ذو القرنين ، ترمذ در ازبكستان است . دنيك باستان‌شناس در 1306 ش ، نخستين بار شهر ترمذ قديم - در ده كيلومترى ترمذ كنونى - را كاويد ، كه به كشف گورستانى در سميرچيه ( هفت رود ) از قرنهاى نخستين ميلادى منجر شد . « 3 » كاوش شهر افراسياب كه احتمالا بناى آن در قرن 6 ق . م ،

--> ( 1 ) . Bukinitch . ( 2 ) . AA . Marushchenko . ( 3 ) . بلنشسكى ، ص 41 .